સિટી ન્યુઝ @ ધર્મ

સનાતન હિન્દુ ધર્મ અને વૈદિક પરંપરામાં જનોઈ એટલે કે યજ્ઞોપવીત ધારણ કરવાનો સંસ્કાર અત્યંત પવિત્ર અને મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. જનોઈ એ માત્ર સુતરાઉ કાંતેલા દોરાનું સાધન નથી, પરંતુ વ્યક્તિને સદાચાર, સંયમ, કર્તવ્યનિષ્ઠા અને આધ્યાત્મિક માર્ગે આગળ ધપાવતો એક અતૂટ સંકલ્પ છે. યજ્ઞોપવીત સંસ્કાર દ્વારા વ્યક્તિ પોતાના જીવનમાં ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષના સંતુલનને જાળવી રાખવાની સત્તાવાર દીક્ષા પ્રાપ્ત કરે છે.

શાસ્ત્રોક્ત માન્યતા અનુસાર જનોઈમાં રહેલા 3 તાંતણા સૃષ્ટિમાં વ્યાપ્ત ત્રિવિધ ધર્મો, ત્રિગુણ (સત્વ, રજ અને તમ) તેમજ માનવજીવન સાથે જોડાયેલા 3 મૂળભૂત ઋણનું સ્મરણ કરાવે છે. 'તૈત્તિરીય સંહિતા' માં સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે પ્રત્યેક મનુષ્ય જન્મ સાથે ત્રણ મુખ્ય ઋણ—દેવ ઋણ, પિતૃ ઋણ અને ઋષિ ઋણ લઈને જન્મે છે. જનોઈ ધારણ કરીને વ્યક્તિ આ ત્રણેય ઋણો પ્રત્યે પોતાની જવાબદારી નિભાવવા સતત જાગૃત રહે છે.

જનોઈના 3 તાંતણાઓમાં કુલ 9 સૂક્ષ્મ તાર ગૂંથેલા હોય છે. આ 9 તાર માનવશરીરના 9 દ્વારો, નવગ્રહો અને મનુષ્ય જીવનમાં આવશ્યક 9 સદગુણોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ તાર વ્યક્તિને પોતાની તમામ ઇન્દ્રિયો પર સંયમ રાખવાની અને પવિત્ર વિચારો સાથે જીવન જીવવાની પ્રેરણા પૂરી પાડે છે.

આ ઉપરાંત યજ્ઞોપવીતના કેન્દ્રમાં બાંધવામાં આવતી ખાસ 'બ્રહ્મગાંઠ'નું પણ આગવું અને વિશિષ્ટ આધ્યાત્મિક મહત્વ રહેલું છે. આ ગાંઠ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ એટલે કે ત્રિદેવની દિવ્ય શક્તિ તેમજ ઓમકારના સાક્ષાત સ્વરૂપનું પ્રતીક છે. તે ધારણ કરનાર વ્યક્તિને ઈશ્વરીય સુરક્ષા અને સકારાત્મક ઊર્જા અર્પે છે.

જનોઈ ધારણ કરવા પાછળ આધ્યાત્મિક રહસ્યની સાથે શારીરિક અને માનસિક એકાગ્રતા વધારવા જેવા ઉત્તમ વૈજ્ઞાનિક પાસાંઓ પણ સમાયેલા છે, જે સનાતન સંસ્કૃતિની ભવ્યતા દર્શાવે છે.

જનોઈનું ગૂઢ અને પવિત્ર મહત્વ

સનાતન ધર્મમાં યજ્ઞોપવીત માત્ર દોરો નહીં પરંતુ નૈતિક જીવનનો સંકલ્પ છે. તેના 3 તાંતણા દેવ, પિતૃ અને ઋષિ ઋણનું સ્મરણ કરાવે છે. 9 તાર ઇન્દ્રિય સંયમ અને બ્રહ્મગાંઠ ત્રિદેવની શક્તિનું પ્રતીક છે. તે વ્યક્તિમાં સદાચાર અને આધ્યાત્મિક ઊર્જા વધારે છે.

ઋષિ ઋણ: જ્ઞાન અને વિદ્યા આપનારા ઋષિ-મુનિઓ પ્રત્યેનું ઋણ.

દેવ ઋણ: પ્રકૃતિ અને જીવન આપનારા દેવતાઓ પ્રત્યેનું ઋણ.

 

પિતૃ ઋણ: જન્મ અને સંસ્કાર આપનારા પૂર્વજો પ્રત્યેનું ઋણ.

જનોઈમાં બિરાજમાન દેવતાઓ અને 9 તાંતણાનું મહત્વ

સામવેદીય છાંદોગ્ય સૂત્ર અનુસાર, જનોઈના નિર્માણમાં ત્રિદેવનો દિવ્ય પ્રભાવ સમાયેલો છે:

બ્રહ્માજીએ ત્રણ વેદોમાંથી ત્રણ તાંતણાનું નિર્માણ કર્યું.

ભગવાન વિષ્ણુએ જ્ઞાન, કર્મ અને ઉપાસનાના ત્રણ વિભાગોને ત્રણ ગણા કર્યા (કુલ 9 સૂક્ષ્મ તાંતણા).

ભગવાન શિવએ ગાયત્રી મંત્ર વડે તેને પવિત્ર કરી તેમાં 'બ્રહ્મગાંઠ' (બ્રહ્મગ્રંથિ) બાંધી.

આ રીતે યજ્ઞોપવીતના 9 સૂક્ષ્મ તારમાં 9 દિવ્ય શક્તિઓ અને ગુણો વાસ કરે છે:

ઓમકાર (બ્રહ્મા): સર્વોચ્ચ ચેતના

અગ્નિ: તેજ અને ઊર્જા

અનંત (શેષનાગ): ધૈર્ય અને સ્થિરતા

ચંદ્ર: શીતળતા અને શાંતિ

પિતૃ: સ્નેહ અને સંસ્કાર

પ્રજાપતિ: પ્રજાનું રક્ષણ અને પોષણ

વાયુ: પવિત્રતા અને સ્વચ્છતા

સૂર્ય: પ્રકાશ અને જ્ઞાન

સર્વદેવ: સમદ્રષ્ટિ અને સદ્ભાવના

યજ્ઞોપવીતની 96 ચોવે (લંબાઈ) નું ગણિત

જનોઈની લંબાઈ સામાન્ય રીતે 96 ચોવે (આંગળ) રાખવામાં આવે છે, જેની પાછળ ઊંડું આધ્યાત્મિક ગણિત છુપાયેલું છે:ગાયત્રી અને વેદોનો સમન્વય: 

ગાયત્રી મંત્રમાં 24 અક્ષરો છે. ચારેય વેદોના સંદર્ભમાં તેનો ગુણાકાર કરતાં ($24 times 4 = 96$) થાય છે.

બ્રહ્માંડીય તત્વોનો સરવાળો: સામવેદી છાંદોગ્ય સૂત્ર મુજબ, પ્રકૃતિ અને સમયના વિવિધ ઘટકોનો કુલ સરવાળો 96 થાય છે:

15 તિથિ + 7 વાર + 27 નક્ષત્ર + 25 તત્વ + 4 વેદ + 3 ગુણ (સત્વ, રજ, તમ) + 3 કાળ (ભૂત, વર્તમાન, ભવિષ્ય) + 12 માસ = 96.

જનોઈ ધારણ કરનાર વ્યક્તિએ આ તમામ દૈવી ગુણોને પોતાના આચરણમાં ઉતારવા જોઈએ અને યજ્ઞોપવીત ધારણ કર્યા બાદ નિત્ય ગાયત્રી મંત્રની સાધના કરવી જોઈએ.