જ્યારે શત્રુતા મૃત્યુ સાથે પૂરી થઈ- વિભીષણની આંખો ખોલનાર શ્રી રામનું એ એક વાક્ય આજે પણ છે પ્રસ્તુત

લંકાપતિના અંતિમ સંસ્કાર પાછળનું રહસ્ય- ભગવાન રામે વિભીષણને કેમ આપ્યો ધર્મનો બોધ? જાણો પૌરાણિક કથા

 દુશ્મની જીવતા સુધી જ હોય છે- રાવણ વિદ્વાન હતા તેવું કહી રામે વિભીષણને અંતિમ સંસ્કાર માટે કર્યા તૈયાર

ભગવાન શ્રી રામ અને રાવણ વચ્ચેનું યુદ્ધ માત્ર બે રાજાઓ વચ્ચેનું યુદ્ધ નહોતું, પરંતુ ધર્મ અને અધર્મ વચ્ચેનો સંગ્રામ હતો. જ્યારે રામના હાથે રાવણનો વધ થયો ત્યારે આકાશમાંથી દેવતાઓએ પુષ્પવર્ષા કરી હતી. પરંતુ આ ભવ્ય વિજય પછી યુદ્ધભૂમિ પર એક એવી સ્થિતિ સર્જાઈ જેણે દરેકને અચંબિત કરી દીધા. રાવણનો મૃતદેહ રણમાં પડ્યો હતો, પરંતુ તેમનો સગો ભાઈ વિભીષણ અંતિમ વિધિ કરવા માટે તૈયાર નહોતો.

વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડમાં વર્ણવ્યા અનુસાર, વિભીષણ તે સમયે અત્યંત ભાવુક અને ક્રોધિત હતા. તેમણે રામને કહ્યું કે રાવણે સીતા માતાનું અપહરણ કરીને અને સંતોને દુઃખ આપીને અધર્મની તમામ સીમાઓ ઓળંગી છે, તેથી તેઓ આવા પાપી વ્યક્તિના અંતિમ સંસ્કાર કરીને પાપના ભાગીદાર બનવા માંગતા નથી. વિભીષણના મતે, રાવણ હવે તેમનો ભાઈ કહેવાને લાયક પણ નહોતા.

આ તબક્કે મર્યાદા પુરુષોત્તમ શ્રી રામે વિભીષણને માનવતાનો જે પાઠ ભણાવ્યો તે ઈતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે અંકિત છે. રામે કહ્યું, 'મરણન્તાનિ વૈરાણિ નિર્વૃત્તં નઃ પ્રયોજનમ્।' અર્થાત શત્રુતા માત્ર જીવિત અવસ્થા સુધી જ હોય છે, મૃત્યુ પછી તે સમાપ્ત થઈ જાય છે. આપણો ઉદ્દેશ્ય પૂરો થયો છે અને રાવણનું મૃત્યુ થતાં જ હવે તે જેટલા તમારા ભાઈ છે, તેટલા જ મારા પણ ભાઈ છે.

શ્રી રામે વિભીષણને યાદ અપાવ્યું કે રાવણ માત્ર એક શત્રુ નહોતો, પરંતુ તે એક પ્રકાંડ પંડિત, શિવભક્ત અને વેદોનો જ્ઞાતા પણ હતો. એક મહાન યોદ્ધાના મૃત્યુ પછી તેનું સન્માન કરવું એ જ સાચો ક્ષત્રિય ધર્મ છે. રામના આ શબ્દોએ વિભીષણના હૃદયમાં રહેલા દ્વેષને દૂર કર્યો અને તેમને પોતાની ભૂલનો અહેસાસ થયો કે મૃત્યુ પામેલા જીવ પ્રત્યે વેર રાખવું એ પણ એક પાપ છે.

અંતે, વિભીષણે રાવણના મૃતદેહને સ્વીકાર્યો અને લંકાના બ્રાહ્મણો તેમજ પરિવારના સભ્યોની હાજરીમાં સંપૂર્ણ વિધિવત રીતે અગ્નિ સંસ્કાર કર્યા. આ ઘટના વિશ્વને શીખવે છે કે વ્યક્તિના કર્મો ખરાબ હોઈ શકે છે, પરંતુ તેના અંતિમ સમયે તેને મળતું સન્માન એ આપણી માનવતાની કસોટી છે. શ્રી રામની આ ઉદારતાએ જ તેમને ભગવાન બનાવ્યા છે, જેમણે પોતાના શત્રુના મોક્ષ માટે પણ માર્ગ મોકળો કર્યો હતો.