ભારતના ૧૨ પવિત્ર જ્યોતિર્લિંગોમાં ઉજ્જૈનના મહાકાલેશ્વરનું સ્થાન સૌથી વિશિષ્ટ અને રહસ્યમય છે. આ મંદિર વિશ્વનું એકમાત્ર એવું જ્યોતિર્લિંગ છે જે ભૌગોલિક રીતે બરાબર કર્કવૃત્ત પર સ્થિત છે. પ્રાચીન ભારતીય ખગોળશાસ્ત્રીઓ માટે ઉજ્જૈન એ જ રીતે સમય ગણતરીનું મુખ્ય બિંદુ હતું, જે રીતે આજે લંડનનું ગ્રીનવિચ માનવામાં આવે છે. ઉનાળામાં જ્યારે સૂર્ય બરાબર મધ્યમાં હોય છે, ત્યારે આ મંદિર એક ઉર્જાના સ્ત્રોત તરીકે ઉભરી આવે છે, જે ભારતીયોના અદ્યતન વિજ્ઞાનનો જીવંત પુરાવો છે.

મહાકાલેશ્વર જ્યોતિર્લિંગનો ઇતિહાસ જેટલો પ્રાચીન છે તેટલો જ સંઘર્ષપૂર્ણ પણ છે. શિવ પુરાણ અનુસાર, ભગવાન શિવ ભક્તોને રાક્ષસોથી બચાવવા માટે મહાકાલ સ્વરૂપે પ્રગટ થયા હતા. જોકે, ૧૩મી સદીમાં ઇલ્તુત્મિશ જેવા વિદેશી આક્રમણકારોએ આ ધામને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું. સદીઓ સુધી ચાલેલા આ સંઘર્ષ બાદ ૧૮મી સદીમાં મરાઠા શાસકોએ મંદિરની ભવ્યતા પરત લાવી તેનું પુનઃનિર્માણ કર્યું. આજે જે સ્થાપત્ય આપણે જોઈએ છીએ, તે મરાઠા શૈલી અને અતૂટ શ્રદ્ધાનું મિશ્રણ છે.

આ મંદિરની સૌથી મોટી વિશેષતા તેનું દક્ષિણમુખી હોવું છે. સામાન્ય રીતે શિવલિંગનું મુખ ઉત્તર તરફ હોય છે, પરંતુ મહાકાલ દક્ષિણ દિશા તરફ મુખ રાખીને બિરાજમાન છે. તંત્ર શાસ્ત્રમાં દક્ષિણ દિશાને મૃત્યુના દેવ યમરાજાની દિશા માનવામાં આવે છે. શિવનું આ સ્વરૂપ એ બાબતનો પુરાવો છે કે તેઓ કાળ (સમય) અને મૃત્યુ બંને પર વિજય મેળવનાર દેવ છે. એવી માન્યતા છે કે અહીં દર્શન કરનાર ભક્ત અકાળ મૃત્યુના ભયથી કાયમ માટે મુક્ત થઈ જાય છે.

ઉજ્જૈનને સાત મોક્ષપુરીમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે, જ્યાં પવિત્ર શિપ્રા નદી વહે છે. શિપ્રાના કિનારે વહેલી સવારે થતી ભસ્મ આરતી આખા વિશ્વમાં આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે. આ આરતીમાં ભગવાનને સ્મશાનની ભસ્મથી સ્નાન કરાવવામાં આવે છે, જે માનવ જીવનની અંતિમ સત્યતા એટલે કે મૃત્યુ અને શિવની સર્વોપરિતાનું ભાન કરાવે છે. અહીંની ઊર્જા અને વાતાવરણ ભક્તોને આધ્યાત્મિક શાંતિની સાથે સમયના બદલાતા પ્રવાહનો અનુભવ કરાવે છે.

ભૂગોળ, ઇતિહાસ અને આધ્યાત્મિકતાનો આવો ત્રિવેણી સંગમ અન્ય કોઈ ધામમાં જોવા મળતો નથી. ઉજ્જૈન આજે પણ ખગોળ પ્રેમીઓ અને શ્રદ્ધાળુઓ માટે સમાન રીતે જિજ્ઞાસાનું કેન્દ્ર છે. મહાકાલની નગરીમાં પ્રવેશતા જ ભક્તોનું ભાગ્ય બદલાઈ જાય છે તેવી લોકવાયકા પાછળ આ મંદિરનું વિશેષ ભૌગોલિક સ્થાન અને તેની દિવ્ય ઊર્જા જવાબદાર હોવાનું મનાય છે. આ જ કારણ છે કે સદીઓ વીતી હોવા છતાં મહાકાલનો મહિમા અવિરત વધતો રહ્યો છે.