સિટી ન્યુઝ @ નવી દિલ્હી

યુનાઈટેડ નેશન્સ (UN) ના નેતૃત્વ હેઠળ વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા એક ગહન અભ્યાસમાં ચોંકાવનારી વિગતો સામે આવી છે. હિંદુકુશ હિમાલય (HKH) ક્ષેત્રમાં ગ્લેશિયલ લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ (GLOF) એટલે કે હિમનદીના કુદરતી તળાવો તૂટવાથી આવતા વિનાશક પૂરમાં માનવ જાનહાનિના મામલે ભારત સમગ્ર ક્ષેત્રના 8 દેશોમાં પ્રથમ સ્થાને રહ્યું છે. 1835 થી 2025 સુધીના લગભગ 190 વર્ષના આંકડાઓના વિશ્લેષણ મુજબ, ભારતમાં આવી 62 ઘટનાઓમાં કુલ 6,119 લોકોના મોત નીપજ્યા છે, જે તમામ પડોશી દેશોની સરખામણીએ સૌથી મોટો આંકડો છે.

અહેવાલ દર્શાવે છે કે ચીનમાં 199 અને પાકિસ્તાનમાં 152 જેટલી GLOF ની ઘટનાઓ બની હોવા છતાં ત્યાં જાનહાનિ ભારત કરતાં ઘણી ઓછી રહી છે. ચીનમાં 625 અને પાકિસ્તાનમાં 1,991 લોકોના મોત થયા છે, જ્યારે નેપાળમાં 58 ઘટનાઓ નોંધાઈ છે. યુએન યુનિવર્સિટી ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર એન્વાયર્નમેન્ટ એન્ડ હ્યુમન સિક્યુરિટી (UNU-EHS) ના મુખ્ય લેખક અને વૈજ્ઞાનિક દિપેશ છાપાગાઈંના જણાવ્યા મુજબ, ક્લાઈમેટ ચેન્જના કારણે 1950 પછી ગ્લેશિયર ફાટવાની ઘટનાઓમાં 5 ગણો ઉછાળો આવ્યો છે અને દર દાયકે સરેરાશ 34 જેટલી નવી ઘટનાઓ બની રહી છે.

વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ મુજબ, આ આપત્તિઓ પાછળ 50% કિસ્સામાં હિમસ્ખલન (Avalanche) અને 25% કિસ્સામાં અતિભારે વરસાદ મુખ્ય ટ્રિગર સાબિત થયા છે. સમગ્ર હિમાલયન ક્ષેત્રમાં 70% ઘટનાઓ ચોમાસા દરમિયાન ઉનાળુ મહિનાઓમાં બને છે, જ્યારે તાપમાન વધવાથી બરફ પીગળે છે અને કુદરતી બંધ પર પાણીનું દબાણ વધી જતાં તે ધડાકાભેર તૂટી પડે છે.

અભ્યાસમાં સ્પષ્ટ ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે ઓછી ઘટનાઓ છતાં ભારતમાં ઊંચા મૃત્યુઆંકનું મુખ્ય કારણ હિમાલયન પટ્ટામાં રહેલી ઊંચી વસ્તી ઘનતા, નબળું આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને આગોતરી ચેતવણી પ્રણાલીનો અભાવ છે. સિક્કિમમાં તીસ્તા નદીનું પૂર અને ઉત્તરાખંડના ચમૌલીની ભયાનક હોનારત પછી પણ પૂરતા પાઠ શીખવામાં આવ્યા નથી, જેથી ભવિષ્યમાં વધુ સુરક્ષા પગલાં ભરવા અનિવાર્ય છે.

GLOF થી મોતમાં ભારત નંબર-1

યુએનના અભ્યાસ મુજબ હિંદુકુશ હિમાલય ક્ષેત્રમાં ગ્લેશિયર તળાવ તૂટવાથી (GLOF) ભારતમાં સૌથી વધુ 6,119 લોકોના મોત થયા છે. ચીન અને પાકિસ્તાનમાં વધુ ઘટનાઓ છતાં જાનહાનિ ઓછી છે. 1950 પછી ક્લાઈમેટ ચેન્જથી ઘટનાઓ 5 ગણી વધી છે. ઊંચી વસ્તી ગીચતા અને નબળા ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટને કારણે ભારતમાં જાનમાલનું નુકસાન વધુ થયું છે.