નવી દિલ્હી: ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે વધી રહેલા રાજકીય તણાવને કારણે વિશ્વભરના બજારોમાં ભારે અસ્થિરતા જોવા મળી રહી છે. તેની સીધી અસર ભારતીય રૂપિયા પર પડી છે, જે ડોલર સામે ઘટીને ₹95 ના સ્તરને પાર કરી ગયો છે. આ વિકટ પરિસ્થિતિમાં ભારતની આર્થિક સુરક્ષા માટે સજાગ થઈને રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) એ બ્રિક્સ દેશો સાથે મળીને એક નવી ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમ વિકસાવવાનો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો છે. આ સિસ્ટમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ડોલરની અનિશ્ચિતતા અને પશ્ચિમી દેશો દ્વારા લાદવામાં આવતા આર્થિક પ્રતિબંધોના પ્રભાવને મર્યાદિત કરવાનો છે.

આ નવી પેમેન્ટ સિસ્ટમ અંતર્ગત બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત, ચીન, દક્ષિણ આફ્રિકા સહિતના 10 સભ્ય દેશો એકબીજા સાથેના વ્યવહારો અમેરિકી ડોલરને બદલે પોતપોતાના સ્થાનિક ચલણમાં જ પતાવશે. નિષ્ણાતોના મતે, આ ફ્રેમવર્કથી પશ્ચિમી બેંકો પરની નિર્ભરતા તો ઘટશે જ, પરંતુ સાથે સાથે ડોલરમાં ચલણ કન્વર્ટ કરવા માટે ચૂકવવી પડતી તોતિંગ ફીમાં પણ મોટી બચત થશે. ભારત માટે આ સિસ્ટમ તેલ અને અનાજ જેવી મહત્વની ચીજોની આયાત માટે એક સુરક્ષા કવચ સમાન કાર્ય કરશે, કારણ કે બ્રિક્સ જૂથ પાસે વિશ્વના તેલ ઉત્પાદનનો 42% અને અનાજ ઉત્પાદનનો 40% હિસ્સો છે.

જોકે, આ દિશામાં ભારત સામેનો સૌથી મોટો પડકાર અમેરિકા સાથેના સંબંધોમાં સંતુલન જાળવવાનો છે. અમેરિકન પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ આ નવી સિસ્ટમથી નારાજ ન થાય તે માટે ભારતે સતર્ક રહેવું પડશે. ભારત અત્યારે અમેરિકા સાથે મહત્વના વ્યાપાર કરાર માટે વાટાઘાટો કરી રહ્યું છે, તેથી નવી દિલ્હીએ વોશિંગ્ટનને એ વિશ્વાસ અપાવવો પડશે કે આ પેમેન્ટ સિસ્ટમ ડોલરના વિકલ્પ તરીકે નહીં, પરંતુ માત્ર વેપારને સરળ બનાવવા માટે છે.

આગામી 14-15 મેના રોજ નવી દિલ્હીમાં બ્રિક્સ વિદેશ મંત્રીઓની એક મહત્વની બેઠક યોજાવા જઈ રહી છે. આ બેઠકમાં પેમેન્ટ કનેક્ટિવિટીના આ મુદ્દા પર ગંભીર ચર્ચા થવાની શક્યતા છે. જો આ પ્રસ્તાવ મંજૂર થશે, તો તે વૈશ્વિક નાણાકીય માળખામાં ભારત અને અન્ય ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓ માટે એક ઐતિહાસિક મોડ સાબિત થશે. એક તરફ રૂપિયાનું મૂલ્ય જાળવી રાખવાનો પડકાર છે, તો બીજી તરફ વૈશ્વિક પટલ પર પોતાની આર્થિક સ્વાયત્તતા સાબિત કરવાની ભારત પાસે આ મોટી તક છે.