દેશભરમાં ઓનલાઈન બેન્કિંગ, ડિજિટલ પેમેન્ટ અને ઓનલાઈન ખરીદી દરમિયાન સતત વધી રહેલી સાઈબર ઠગાઈની ઘટનાઓ પર અંકુશ મેળવવા માટે ટેલિકોમ રેગ્યુલેટરી ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (TRAI) દ્વારા વન-ટાઈમ પાસવર્ડ (OTP) ના એસએમએસ ફોર્મેટને એક સરખું બનાવવા માટે ગંભીર વિચારણા કરવામાં આવી રહી છે.

હાલમાં વિવિધ બેન્કો, ઈ-કોમર્સ કંપનીઓ અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ પોતપોતાની રીતે OTP સંદેશાઓ મોકલે છે, જેના કારણે સામાન્ય ગ્રાહકો માટે અસલી અને બોગસ અથવા ફ્રોડ સંદેશાઓ વચ્ચે ભેદ પારખવો મુશ્કેલ બની જાય છે. આ નવી પ્રસ્તાવિત વ્યવસ્થાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય OTP સંદેશાઓને ઓળખવા અત્યંત સરળ બનાવવાનો અને તેના દુરુપયોગની શક્યતાઓને નહિવત્ કરવાનો છે.

ગૃહ મંત્રાલયના આંકડા મુજબ સાઈબર અપરાધોમાં ચિંતાજનક વધારો થયો છે. રાષ્ટ્રીય સાઈબર અપરાધ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ પર નોંધાયેલી નાણાકીય ઠગાઈની ફરિયાદો વર્ષ 2021માં 2.62 લાખ હતી, જે વધીને વર્ષ 2025માં 24.02 લાખ પર પહોંચી ગઈ છે. આ જ સમયગાળા દરમિયાન છેતરપિંડીની રકમ પણ 551 કરોડ રૂપિયાથી વધીને સીધી 22,495 કરોડ રૂપિયા થઈ ગઈ છે.

આ પ્રસ્તાવ હેઠળ ભવિષ્યમાં OTP ના SMS માં કેટલીક મહત્વપૂર્ણ જાણકારી આપવી અનિવાર્ય થઈ શકે છે. જેમાં OTP નો ચોક્કસ ઉદ્દેશ્ય (જેમ કે લોગિન કે પેમેન્ટની પુષ્ટિ), મોકલનાર બેન્ક કે કંપનીની સ્પષ્ટ ઓળખ, અને કોડની માન્યતાનો સમયગાળો (વેલિડિટી) જેવી વિગતો સામેલ હશે. આ ઉપરાંત મોબાઈલ સ્ક્રીન પર નોટિફિકેશનથી જ OTP વાંચી લેવા પર રોક જેવા સુરક્ષાત્મક ઉપાયો પણ વિચારાઈ રહ્યા છે.

જો કે, આ પ્રસ્તાવ પર હજુ સુધી કોઈ અંતિમ નિર્ણય લેવાયો નથી અને ટ્રે દ્વારા આ બાબતે દૂરસંચાર કંપનીઓ સાથે બેઠકો યોજીને પરામર્શ પત્ર બહાર પાડવામાં આવી શકે છે. હાલમાં OTP ના જૂના ફોર્મેટમાં ફેરફાર કરતો કોઈ નવો નિયમ સત્તાવાર રીતે લાગુ કરવામાં આવ્યો નથી.

સાઈબર સુરક્ષા અને ડિજિટલ છેતરપિંડી: જાગરૂકતા જ સૌથી મોટું કવચ

જે પ્રકારે ડિજિટલ પેમેન્ટ અને ઓનલાઈન વ્યવહારોનો વ્યાપ વધી રહ્યો છે, તે જ ઝડપથી સાઈબર અપરાધોની પદ્ધતિઓ પણ અત્યાધુનિક બની રહી છે. TRAI દ્વારા OTP ના ફોર્મેટને એકસૂત્રતામાં લાવવાનો પ્રસ્તાવ ચોક્કસપણે એક સરાહનીય પગલું છે, પરંતુ આજના ટેક્નોલોજી યુગમાં માત્ર સરકારી નિયમો જ નહીં, પરંતુ નાગરિકોની પોતાની સાવચેતી અને જાગરૂકતા જ સાઈબર ઠગાઈ સામે સૌથી મજબૂત ઢાલ સાબિત થઈ શકે છે. કોઈપણ અજાણી લિંક કે શંકાસ્પદ વ્યક્તિ સાથે ક્યારેય પણ OTP શેર ન કરવો એ જ સૌથી મોટી સુરક્ષા છે.