હિન્દુ કેલેન્ડર મુજબ દર ત્રણ વર્ષે એકવાર આવતા વધારાના મહિનાને આપણે ‘અધિક માસ’ અથવા ‘પુરુષોત્તમ માસ’ તરીકે ઓળખીએ છીએ. આ ૧૩મા મહિનાના નિર્માણ પાછળ એક અત્યંત રસપ્રદ પૌરાણિક ગાથા છુપાયેલી છે. રાક્ષસરાજ હિરણ્યકશિપુએ બ્રહ્માજી પાસેથી અમરત્વ સમાન જટિલ વરદાન મેળવ્યું હતું, જેમાં તેણે શરત મૂકી હતી કે બ્રહ્માજી દ્વારા બનાવેલા વર્ષના ૧૨ મહિનામાં તેનું મૃત્યુ ન થાય. આ શરતને કારણે તે અજેય બની ગયો હતો અને દેવો તેમજ ભક્તો પર ત્રાસ ગુજારતો હતો.

ભગવાન વિષ્ણુએ પોતાના પરમ ભક્ત પ્રહલાદની રક્ષા કરવા અને હિરણ્યકશિપુના પાપનો ઘડો ફોડવા માટે 'નરસિંહ અવતાર' ધારણ કર્યો હતો. બ્રહ્માજીના વરદાનની મર્યાદા જાળવવા માટે ભગવાને કાળગણનામાં ફેરફાર કરીને ૧૩મા મહિનાનું એટલે કે 'અધિક માસ'નું સર્જન કર્યું. રાક્ષસને વરદાન હતું કે તે ૧૨ મહિનામાં ન મરે, તેથી ભગવાને આ વિશેષ માસમાં તેનો સંહાર કર્યો હતો.

ભગવાને વરદાનની અન્ય તમામ શરતોને પણ અદભૂત રીતે પૂર્ણ કરી હતી. નરસિંહ સ્વરૂપમાં તેઓ અડધા મનુષ્ય અને અડધા સિંહ હતા, વધ કરવા માટે સંધ્યાકાળનો સમય પસંદ કર્યો જે ન દિવસ હતો ન રાત. રાક્ષસને મહેલના ઉંબરા પર પોતાની જાંઘ પર સુવડાવીને, જમીન અને આકાશની વચ્ચે નખ દ્વારા તેની છાતી ચીરી નાખી હતી. આ રીતે ભગવાને કોઈપણ શસ્ત્ર કે અસ્ત્ર વગર અશક્યને શક્ય કરી બતાવ્યું હતું.

ભગવાન વિષ્ણુએ આ ૧૩મા મહિનાને પોતાનું નામ 'પુરુષોત્તમ' આપ્યું અને તેને અત્યંત પવિત્ર બનાવ્યો. ત્યારથી આ મહિનાને 'પુરુષોત્તમ માસ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. મલમાસ ગણાતા આ મહિનાને ભગવાને જ્યારે પોતાનું નામ આપ્યું, ત્યારે તેમાં દાન, પુણ્ય અને ભક્તિ કરવાનું મહત્વ અનેકગણું વધી ગયું. આજે પણ શ્રદ્ધાળુઓ આ મહિનામાં વિશેષ પૂજા-અર્ચના કરીને પુણ્ય કમાય છે.

આમ, અધિક માસ એ માત્ર કેલેન્ડરની ગણતરી નથી, પરંતુ અસત્ય પર સત્યના વિજયનું અને ભગવાનની અપાર લીલાનું પ્રતીક છે. હિરણ્યકશિપુની કથા આપણને શીખવે છે કે ગમે તેટલી ચાલાકી કે અહંકાર હોય, પણ ઈશ્વરની ન્યાયી વ્યવસ્થા સામે બધું જ વામણું છે. ભક્ત પ્રહલાદની અડગ ભક્તિને કારણે જ આજે આપણને આ પવિત્ર મહિનાનો લાભ મળે છે.