કેન્દ્રીય પર્યાવરણ વિભાગે જાહેર કરેલા સ્વચ્છ વાયુ સર્વેક્ષણ ૨૦૨૬ મુજબ, ૧૦ લાખથી વધુ વસ્તી ધરાવતા સ્વચ્છ શહેરમાં ગુજરાતના ૪ મહાનગર ટોપ-૧૫માં સામેલ છે.દેશના ૪૮ શહેરમાંથી લખનઉ પ્રથમ ક્રમે છે. સુરત ગયા વર્ષે ત્રીજું હતું, હવે ૧૫ ક્રમે ધકેલાયુ છે. રાજકોટ ૧૫થી

હમા ક્રમે આવી ગયું છે. અમદાવાદ ૨ સ્થાનના સુધારા સાથે ૮મા અને વડોદરા ૧૫મા ક્રમે છે. નેશનલ ક્લિન એર પ્રોગ્રામ હેઠળ ૨૦૧૯- ૨૦થી ૨૦૨૫-૨૬ દરમિયાન સાત વર્ષમાં ચાર મહાનગરને ૧૫૪૬ કરોડ ફાળવાયા હતા, તેમાંથી ૧૨૫૫ કરોડ ખર્ચ થયા હતા. જો કે આ ચારેય મહાનગરોમાં ફેફસા અને હૃદયની બીમારી

કરતાં PM૧૦ કણોનું વાર્ષિક સરેરાશ પ્રમાણ ૬૦ g/mની મર્યાદા કરતાં વધુ છે. ૨૦૨૫-૨૬માં વડોદરામાં PM૧૦ કણોનું પ્રમાણ ૧૧૯, અમદાવાદમાં ૧૦૨, રાજકોટમાં ૮૮ અને સુરતમાં ૮૭ g/m નોંધાયું હતું. પાર્ટિક્યુલેટ મેટર(PM૧૦) ૧૦ માઈક્રોમીટરથી ઓછી સાઈઝવાળા પ્રદૂષકો છે.

પરિસ્થિતિ: શહેરમાં ડાઈંગ-પ્રિન્ટિંગ-કેમિકલ એકમો મોટી સંખ્યામાં આવેલા છે.

પાછળ પડવાનું કારણ: ઉદ્યોગોના ધુમાડા પર ૧૦૦% અંકુશ મેળવી શકાતો નથી. ફિલન ફ્લુઅલ અપનાવવામાં અને પોલ્યુશન કંટ્રોલ ડાઈવાઈસના પાલનમાં ખામી રહી છે.

પરિસ્થિતિ: વાહનોની તોતિંગ સંખ્યા અને ટ્રાફિક જામની સમસ્યા વધતી જાય છે.

પાછળ પડવાનું કારણ: ટ્રાફિક જામને કારણે વાહનોના ધુમાડાનું ઉત્સર્જન વધ્યું. ટોપ-૩ શહેરોની સરખામણીએ ઈલેક્ટ્રિક વાહનો અને પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટના ઉપયોગનું પ્રમાણ ઓછું.

પરિસ્થિતિ: રોડ પર ધૂળના રજકણોનું નિર્માણ.

પાછળ પડવાનું કારણ: લખનઉ, ઈન્દોર અને જબલપુરે લઘ્વી વધુ મિકેનાઈક્ડ સ્વિચિંગ મશીનો અને પપ૦+ કિમી એન્ડ-ટુ-એન્ડ રોડ પેર્વિગ જેવી કામગીરી કરી. સુરત પાલિકાની યાંત્રિક સફાઈ, પેર્વિગ કામગીરી મર્યાદિત રહી.

પરિસ્થિતિ: હવાની ગુણવત્તામાં વર્ષ દરમિયાન થયેલો ટકાવારી ઘટાડો.

પાછળ પડવાનું કારણ: ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કામગીરી, ટ્રાફિક અને ઔદ્યોગિક ધુમાડાના કારણે હવામાં PM૧૦નું પ્રમાણ સતત ઊંચું રહ્યું, જેથી વાસ્તવિક ટકાવારી ઘટાડાનો સ્કોર ઘટી ગયો.

પરિસ્થિતિ: ડీઝલ જનરેટર, હોટલ-ધાબાઓમાં કોલસા અને લાકડાનો વપરાશ.

પાછળ પડવાનું કારણ: વાણિજિયક એકમો, હોટલો અને ધાબાઓ પર બળતણ તરીકે વપરાતા લાકડા/ કોલસા પર પૂર્ણ પ્રતિબંધ અને ડીઝલ જનરેટરો પર કડક મોનિટરિંગ ન થવું.

પરિસ્થિતિ: કચરો સળગાવવા પર પ્રતિબંધ અને વૈજ્ઞાનિક નિકાલ.

પાછળ પડવાનું કારણ: ખુલ્લામાં કચરો કે બાયોમાસ બાળવાના બનાવો સંપૂર્ણપણે રોકી શકાતા નથી, જેથી હવાની ગુણવત્તા બગડી.

પરિસ્થિતિ: નાગરિકોની ફરિયાદ નિવારણ.

પાછળ પડવાનું કારણ: જનજાગૃતિ અભિયાનો અને પ્રદૂષણ સંબંધિત ફરિયાદોના ત્વરિત નિવારણમાં ટોચનાં શહેરો કરતાં પાછળ.