સિટી ન્યુઝ @ રાયપુર

વૈદિક પંચાંગ અને પૌરાણિક ભારતીય સંસ્કૃતિમાં દર 3 વર્ષે આવતા પવિત્ર અધિક માસ એટલે કે મલમાસનો સત્તાવાર પ્રારંભ થઈ ચૂક્યો છે, જેને ધાર્મિક વહીવટી પરિભાષામાં પુરુષોત્તમ માસ પણ કહેવામાં આવે છે. આ પવિત્ર મહિનામાં ધર્મસ્થાનોની પદયાત્રા, પવિત્ર નદીઓમાં લાઈવ સ્નાન, દાન અને ઉપવાસ જેવા ધર્મકાર્યો કરવાનું વિશેષ આદકેરું ફળ શાસ્ત્રોમાં આલેખાયેલું છે. આ આધ્યાત્મિક સંયોગની વચ્ચે છત્તીસગઢ રાજ્યના રાયપુર નજીક જાંજગીર-ચંપા ખાતે આવેલું એક એવું પૌરાણિક વિષ્ણુ મંદિર ભારે ચર્ચામાં આવ્યું છે, જ્યાં મંદિર બન્યાના સેંકડો વર્ષો બાદ પણ ભગવાનની કોઈ મૂર્તિ સ્થાપિત નથી કે નથી અહીં ક્યારેય પ્રભુની પૂજા-અર્ચના થઈ. આમ છતાં, આ પૂર્વાભિમુખી દેવાલાયનું સ્થાપત્યકીય મહત્વ ભારતભરમાં સર્વોચ્ચ છે, કારણ કે તેની દીવાલો પર ઉકેરાયેલી નાગરશૈલીની શિલ્પકળા 24 કેરેટ સોના જેવી મૂલ્યવાન છે.

આ અદ્ભુત પૌરાણિક મંદિરના ઇતિહાસ પાછળ એક અત્યંત રોચક અને સનસનાટીભરી લોકકથા પ્રચલિત છે. સ્થાનિક જનશ્રુતિ અનુસાર, આ મંદિરના મુખ્ય શિલ્પી પાંચ પાંડવોમાંના એક પરમ બળવાન ગદાધારી ભીમ હતા. તે સમયે ભીમ અને સૃષ્ટિના પરમ સ્થાપત્યકાર કહેવાતા દેવતા વિશ્વકર્મા વચ્ચે એક રાતની મર્યાદિત સમયાવધિમાં આખું મંદિર પૂર્ણ કરવાની એક સખત પ્રતિયોગિતા યોજાઈ હતી. શરત મુજબ જેનું મંદિર પહેલાં પૂરું થાય, ત્યાં સ્વયં નારાયણ ભગવાન પ્રતિષ્ઠિત થવાના હતા. કહેવાય છે કે રાત્રે કામ કરતી વખતે ભીમના હાથમાંથી વારંવાર ઓજારો નીચે તળાવમાં પડી જતાં હતા, જે તળાવ તેમણે માત્ર 5 પાવડા મારીને ખોદ્યું હતું. સૂર્યોદય થતાં સુધીમાં ઓજારો ન મળતાં ભીમનું આ મંદિર શિખર વગર અધૂરું રહી ગયું અને વિશ્વકર્મા આ શરત સત્તાવાર જીતી ગયા હતા, જેના લીધે ગુસ્સે ભરાયેલા ભીમે પોતાના જ વફાદાર હાથીનો વધ કર્યો હતો, જેનું અડધું શિલ્પ આજે પણ પરિસરમાં લાઈવ જોવા મળે છે.

વૈજ્ઞાનિક ડેટા અને ખગોળશાસ્ત્રીય આંકડાઓ મુજબ, વેદિક પંચાંગમાં સૂર્ય અને ચંદ્રના બે ભિન્ન કૅલેન્ડર ચાલતા હોય છે. સૂર્ય પોતાની ગતિ મુજબ તેનું ભ્રમણકક્ષા ક્ષેત્ર 365 દિવસમાં પૂર્ણ કરે છે, જ્યારે ચંદ્રની સ્પીડ ઝડપી હોવાથી તે માત્ર 354 દિવસમાં આ ચક્ર પૂરું કરી લે છે. આ પ્રક્રિયાના કારણે દર વર્ષે 11 દિવસનો મોટો તફાવત ઊભો થાય છે. પરિણામે દર 2 વર્ષ, 8 મહિના, 16 દિવસ અને 4 કલાકના અંતે એક આખા મહિનાનો કાળ એકત્રિત થઈ જાય છે. સોલર અને લુનર કૅલેન્ડરના આ વહીવટી અંતરનું વૈજ્ઞાનિક સંતુલન જાળવવા માટે દર 33 મહિનાના અંતે વેદિક પંચાંગમાં કાનૂની સ્તરે એક એક્સ્ટ્રા મહિનો ઉમેરાય છે, જેને ભગવાન વિષ્ણુએ પોતાનું સર્વોત્તમ નામ આપીને 'પુરુષોત્તમ માસ' તરીકે સ્થાપિત કર્યો છે.

જોકે, ભારતનું પુરાતત્ત્વ ખાતું (ASI) આ પૌરાણિક લોકવાયકાઓથી વિપરીત વૈજ્ઞાનિક સોર્સ રજૂ કરે છે. મંદિરના એક મજબૂત પથ્થર પર પ્રાપ્ય પ્રાચીન શિલાલેખના ઐતિહાસિક ડેટા અનુસાર, આ ભવ્ય મંદિરનું વાસ્તવિક નિર્માણ 11 મી શતાબ્દી દરમિયાન કલ્ચુરી રાજવંશના પ્રતાપી મહારાજ જાજ્વાલ્ય દેવ પ્રથમે સત્તાવાર કરાવ્યું હતું. સમય જતાં હવામાનની થપાટો, ભૌગોલિક પરિવર્તનો અને વિદેશી શાસકોના ક્રૂર આક્રમણોના કારણે આ મંદિરનો રંગમંડપ અને શિખરનો ભાગ ધ્વસ્ત થઈ ગયો હતો, પરંતુ તેનું મુખ્ય ગર્ભગૃહ આજે પણ અડીખમ ઊભું છે. ગર્ભગૃહના મુખ્ય પ્રવેશદ્વારની બંને બાજુ પવિત્ર ગંગા-યમુના મૈયા અને ભગવાનના દ્વારપાલ જય-વિજયની મૂર્તિઓ કંડારેલી છે, જે પ્રાચીન મૂર્તિકલાનો સર્વશ્રેષ્ઠ નમૂનો છે.

આ પૌરાણિક વિષ્ણુ મંદિરની બાહ્ય દીવાલો પર બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશની પવિત્ર ત્રિમૂર્તિ, ગરુડાસન પર સવાર વિષ્ણુજી, રામાયણ અને કૃષ્ણલીલાના પ્રખ્યાત દૃશ્યો તેમજ સપ્ત ઘોડાના રથ પર સવાર સૂર્યદેવના સુરેખ શિલ્પો જોઈને પ્રવાસીઓ દંગ રહી જાય છે. ટાંચાં સાધનો અને લિમિટેડ રિસોર્સિસ હોવા છતાં આપણા પૂર્વજોએ ઓરિજિનલ ઇન્ટેલિજન્સ (OI) દ્વારા જે ભવ્ય વારસો આપ્યો છે, તે આજના આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના યુગમાં પણ બનાવવો અતિમુશ્કેલ છે. મુંબઈ-હાવડા રેલવે લાઇન દ્વારા કનેક્ટેડ ચંપા જંક્શનથી આ મંદિર માત્ર 10 કિલોમીટરના અંતરે આવેલું છે, જેની સુરક્ષા અને જાળવણી હાલમાં આર્કિયોલોજી ડિપાર્ટમેન્ટ દ્વારા કડક ગાઇડલાઇન હેઠળ કરવામાં આવી રહી છે.

પૌરાણિક સ્થાપત્યોની સુરક્ષા અને પ્રવાસીઓ માટે પુરાતત્ત્વ વિભાગની નવી માર્ગદર્શિકા

દેશના પ્રાચીન અને ઐતિહાસિક મંદિરોના મૂળ આર્કિટેક્ચરલ સ્ટ્રક્ચરને નુકસાન થતું અટકાવવા માટે કેન્દ્રીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) દ્વારા પ્રવાસીઓ માટે એક નવી સત્તાવાર ગાઇડલાઇન જાહેર કરવામાં આવી છે. આ નવા વહીવટી નિયમ મુજબ જાંજગીર વિષ્ણુ મંદિરના ગર્ભગૃહની અંદર કે દીવાલો પર કંડારેલી પૌરાણિક મૂર્તિઓને સ્પર્શ કરવા પર કાનૂની પ્રતિબંધ લાદવામાં આવ્યો છે અને પરિસરમાં કોઈપણ પ્રકારની ગંદકી કે પ્લાસ્ટિક કચરો ફેંકવા બદલ તોતિંગ આર્થિક દંડની જોગવાઈ કરાઈ છે. પ્રશાસને સુરક્ષા પ્રોટોકોલ હેઠળ સમગ્ર ગાર્ડન અને ભીમ તળાવની આસપાસ હાઇ-ટેક સીસીટીવી (CCTV) કેમેરા લાઈવ કર્યા છે, તેમજ વિદેશી સહેલાણીઓ માટે ઓનલાઇન પોર્ટલ દ્વારા કાનૂની ટિકિટિંગ અને ગાઇડ લોજિસ્ટિક્સની વ્યવસ્થા ફરજિયાત કરી છે જેથી રાષ્ટ્રીય સંપત્તિનું રક્ષણ કરી શકાય.