દરેક ‘વાહવાહી’ એકસરખી નથી હોતી

માતા-પિતા અવારનવાર બાળકને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે કહે છે, “તું ખૂબ સ્માર્ટ છે”, “તું તો જીનિયસ છે” અથવા “તું સૌથી સારો છે.” સાંભળવામાં આ વાતો ખૂબ જ સકારાત્મક લાગે છે. પરંતુ મનોવિજ્ઞાનમાં Person Praise (વ્યક્તિગત વખાણ) અને Process Praise (પ્રક્રિયાના વખાણ) વચ્ચે તફાવત કરવામાં આવે છે. Person Praise એટલે બાળકની કોઈ ક્ષમતા કે વ્યક્તિત્વના વખાણ. જેમ કે “તું ખૂબ હોશિયાર છે.” જ્યારે Process Praiseમાં બાળકના કામ કરવાની રીત અને પ્રયાસ પર ધ્યાન આપવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, “તેં આ પ્રશ્ન ઉકેલવા માટે ખૂબ પ્રયત્ન કર્યો” અથવા “તેં અઘરો ભાગ ફરીથી વાંચીને સમજવાનો પ્રયત્ન કર્યો.”

દરેક સમયે બાળકના વખાણ કરવા એ પોતે કોઈ ભૂલ નથી. અસલી સવાલ એ છે કે વખાણ કેટલા ચોક્કસ અને અર્થપૂર્ણ છે. જો બાળક દરેક નાની-મોટી વાત પર “ખૂબ સરસ” સાંભળે છે, તો ધીમે-ધીમે સામાન્ય વખાણ તેના માટે ઓછી માહિતી આપનારા બની જાય છે.

2025માં પ્રકાશિત થયેલા એક અભ્યાસમાં સંશોધકોએ શોધી કાઢ્યું કે 4 થી 5 વર્ષના બાળકો પણ એ સમજી શકે છે કે કોઈ વ્યક્તિના વખાણ તેના કામની ગુણવત્તા સાથે કેટલા જોડાયેલા છે. એટલે કે બાળકો માટે માત્ર વખાણ સાંભળવા જ મહત્વના નથી, તે એ પણ સમજવા લાગે છે કે વખાણ વાસ્તવમાં તેના કામ વિશે શું બતાવી રહ્યા છે. તેથી બાળક જો પહેલીવાર સાયકલ ચલાવતી વખતે સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું હોય, તો માત્ર “તું ખૂબ સારો છે” કહેવાને બદલે “તું પડ્યા પછી પણ ફરી ઊભા થઈને પ્રયત્ન કરી રહ્યો છે” કહેવું તેના પ્રયાસની સાચી ઓળખ આપે છે.

‘તું ખૂબ હોશિયાર છે’ કહેવાથી શું બદલાઈ શકે?

બાળકને વારંવાર તેની બુદ્ધિમત્તા કે પ્રતિભા માટે બિરદાવવાથી તેના મનમાં એવો વિચાર ઘર કરી શકે છે કે સફળતા તેની કોઈ કાયમી ક્ષમતાનું પરિણામ છે. પછી જ્યારે એ જ બાળક કોઈ અઘરા સવાલમાં અટવાય છે અથવા પરીક્ષામાં અપેક્ષા કરતાં ઓછા ગુણ મેળવે છે, ત્યારે તેને લાગે છે કે કદાચ તે એટલો હોશિયાર નથી.

સ્ટેનફોર્ડના મનોવૈજ્ઞાનિક કેરોલ ડ્વેક (Carol Dweck) ના સંશોધન સાથે જોડાયેલી માહિતી દર્શાવે છે કે બાળકોને મહેનત, રણનીતિ, ધ્યાન અને સતત પ્રયત્નો માટે બિરદાવવાથી અઘરા કામો સામે તેની લગન અને હિંમત વધે છે. આનાથી વિપરીત, માત્ર ક્ષમતાના વખાણ કરવાથી બાળકો અઘરા કામોથી બચવાની કોશિશ કરવા લાગે છે. આનો અર્થ એ નથી કે માતા-પિતાએ “તું સ્માર્ટ છે” કહેવાનું પૂરેપૂરું બંધ કરી દેવું જોઈએ. વાત માત્ર એટલી છે કે બાળકની ઓળખને દરેક સફળતા સાથે જોડવાને બદલે તેના પ્રયાસોને પણ શબ્દો મળવા જોઈએ.

Parenting માં Praise ને આ રીતે બનાવો વધુ અસરકારક

ધારો કે બાળક કોઈ પઝલ (ઉખાણું) ઉકેલે છે. “વાહ, તું તો ખૂબ તેજ છે” કહેવાને બદલે તમે કહી શકો છો, “તેં ઘણા ટુકડાઓ ગોઠવ્યા પછી સાચી જગ્યા શોધી કાઢી.” આનાથી બાળકને સમજાય છે કે સફળતા પાછળ તેની કોશિશ અને રીત પણ મહત્વ રાખે છે.

આ જ રીતે સારા માર્ક્સ આવવા પર માત્ર નંબરોના વખાણ કરવાને બદલે પૂછી શકાય કે તેણે ભણતી વખતે કઈ રીત અપનાવી હતી. જો બાળક કોઈ ચિત્રમાં રંગ પૂરે છે, તો “ખૂબ સુંદર” કહેવાની સાથે એ પણ કહી શકાય કે “તેં રંગો ખૂબ વિચારીને પસંદ કર્યા અને આખા ચિત્રને ધ્યાનથી પૂર્યું.” આવા વખાણ બાળકને માત્ર પરિણામ પર નહીં, પરંતુ સમગ્ર પ્રક્રિયા પર ધ્યાન આપતા શીખવે છે.

ભૂલ થાય ત્યારે પણ ભાષા બદલો

બાળકથી ભૂલ થાય ત્યારે વખાણની ઉણપ નહીં, પરંતુ સાચો પ્રતિભાવ વધુ જરૂરી હોય છે. જો ગણિતનો દાખલો ખોટો પડે તો “તું તો ગણિતમાં સારો નથી” જેવી વાત બાળકને તેની ક્ષમતા સાથે બાંધી દે છે. તેના બદલે પૂછી શકાય, “ક્યાં અટકી ગયો? ચાલ, રીત બદલીને ફરીથી જોઈએ.” આ રીતે ભૂલને બાળકની ઓળખ બનાવવાને બદલે શીખવાનો એક ભાગ માનવામાં આવે છે. સંશોધનમાં પણ Process Praise ને બાળકોની પડકારો ઝીલવાની અને મુશ્કેલીઓ પછી પણ પ્રયાસ ચાલુ રાખવાની ક્ષમતા સાથે જોડવામાં આવ્યું છે.

બાળકને વખાણ જોઈએ છે, પરંતુ સાચી રીતના

પેરેન્ટિંગમાં વખાણ કરવા અંગે સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે વખાણ કરવાનું બંધ કરવાની જરૂર નથી. બાળકને એ અનુભવ થવો જોઈએ કે તેના માતા-પિતા તેની કોશિશ જુએ છે અને તેની સિદ્ધિઓની ખુશી મનાવે છે. બસ દરેક વખતે એક જ સરખી “વાહવાહી” આપવાને બદલે વખાણને થોડા ખાસ અને કામ સાથે જોડાયેલા બનાવવું વધુ સારું રહે છે.

“તું ખૂબ સારો છે” ની જગ્યાએ “તેં હાર ન માની” અથવા “તેં અઘરો ભાગ ફરીથી સમજવાનો પ્રયત્ન કર્યો” જેવા શબ્દો બાળકને એ સમજાવે છે કે મહેનત અને શીખવાની પ્રક્રિયા પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. આ જ નાનકડો ફેરફાર રોજિંદા પેરેન્ટિંગમાં વખાણને વધુ અર્થપૂર્ણ બનાવી શકે છે.