સિટી ન્યુઝ @ લાઈફસ્ટાઈલ 

‘હું આ એટલા માટે જ કહી રહ્યો/રહી છું કારણ કે મને તમારી પરવા છે’ કે ‘હું તમારા ભલા માટે જ તમને સુધારી રહ્યો/રહી છું’ જેવા વાક્યો આપણે બધાએ જીવનમાં અઢળક વાર સાંભળ્યાં પણ હશે અને કહ્યાં પણ હશે. સામાન્ય રીતે આ વાક્યોમાં અઢળક કૅર એટલે કે સંભાળ છુપાયેલી હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે, પરંતુ કાળજી જેવી લાગતી આ વાતો પાછળ ક્યારેક એવા 3 વ્યવહારો છુપાયેલા હોય છે જે સંબંધોને ચૂપચાપ ગંભીર નુકસાન પહોંચાડતા હોય છે.

આ 3 પ્રકારના C માં કન્ટ્રોલિંગ એટલે કે નિયંત્રણ કરવું, કરેક્ટિંગ એટલે કે દરેક બાબતમાં સુધારવું અને ક્રિટિસાઇઝિંગ એટલે કે સતત ટીકા કરવી તેનો સમાવેશ થાય છે. જ્યારે કાળજીના બહાના હેઠળ આ ત્રણેય C સંબંધોમાં પ્રવેશ કરે છે ત્યારે તે સંબંધને પાંગળો બનાવી દે છે એટલું જ નહીં, પરંતુ જે વ્યક્તિ પર આ વર્તન વીતે છે તેને માનસિક રીતે અત્યંત નબળી પણ બનાવી દે છે.

ખાસ કરીને જ્યારે આ પ્રકારનું વર્તન કોઈ એક વ્યક્તિ માટે નિયમિત પૅટર્ન બની જાય છે, ત્યારે તે ધીમે-ધીમે સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ એવા ચોથા ‘C’ એટલે કે કૉન્ફિડન્સ (આત્મવિશ્વાસ) પર સીધો ઘા કરે છે. જ્યારે કોઈના આત્મવિશ્વાસ પર વારંવાર પ્રશ્નો ઊભા કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે વ્યક્તિનો ખુદ પ્રત્યેનો પ્રેમ અને સ્વાભિમાન પણ ઘટવા લાગે છે, જે તેના માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક સાબિત થાય છે.

સંબંધોમાં સાચી કૅર એટલે કે સંભાળ સામેવાળા વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને તેના વ્યક્તિત્વનો સ્વીકાર કરીને તેને આગળ વધવાની પ્રેરણા આપે છે, જ્યારે કન્ટ્રોલ કે નિયંત્રણ હંમેશાં પોતાની શરતો લાદવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ બંને વચ્ચેની પાતળી ભેદરેખાને સમજવી અને ઓળખવી એ કોઈપણ સ્વસ્થ અને મધુર સંબંધ માટે અત્યંત અનિવાર્ય છે.

કોઈપણ સંબંધમાં પ્રેમ અને આદરનો પાયો ત્યારે જ મજબૂત બને જ્યારે તેમાં દબાણ કે ટીકાની જગ્યાએ પરસ્પર વિશ્વાસ અને પ્રોત્સાહન હોય, જેથી દરેક વ્યક્તિ મુક્તપણે શ્વાસ લઈ શકે અને પોતાના આત્મવિશ્વાસ સાથે જીવનમાં પ્રગતિ કરી શકે.

માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને સંબંધો

સ્વસ્થ સંબંધોની રચના માટે પરસ્પર આદર, વિશ્વાસ અને માનસિક સ્વતંત્રતા જાળવવી એ વ્યક્તિગત વિકાસ માટે ખૂબ જ આવશ્યક પાસું છે.

કાળજી ક્યારે નિયંત્રણ બની જાય છે?

આત્મવિશ્વાસનું શું થાય છે?

એવી વ્યક્તિ વિશે વિચારો જે વારંવાર સાંભળે છે કે તું ક્યારેય કંઈ સાચું નથી કરતો/કરતી કે પછી તને ખબર નથી કે તારા માટે શું સારું છે. વ્યક્તિ કદાચ જાગૃતપણે એવું નહીં વિચારે કે મારો આત્મવિશ્વાસ તૂટી રહ્યો છે, પણ એને બદલે આ સંદેશાઓ ધીમે-ધીમે મનમાં ઘર કરી જાય છે. વ્યક્તિને લાગે છે કે કદાચ હું સક્ષમ નથી જેને કારણે 
ધીમે-ધીમે આ નિર્ણયો પર વધુ પડતું વિચારવું, સતત બીજાની મંજૂરી શોધવી, ના કહેવામાં મુશ્કેલી પડવી, લોકોને સતત ખુશ રાખવાની જરૂર ડેવલપ કરવી, ભૂલો કરવાનો ડર ઘૂસી જવો, વખાણ સ્વીકારવામાં મુશ્કેલી પડવી અને બાહ્ય માન્યતા પર નિર્ભરતા આવી જવી જેવા અઢળક પ્રૉબ્લેમ્સ આવે છે. આવી વ્યક્તિઓ બહારથી આત્મવિશ્વાસુ દેખાઈ શકે છે, પરંતુ અંદરથી સતત પૂછતી હોય છે કે હું બરાબર છું કે નહીં?

ગુમાવેલો આત્મવિશ્વાસ પુનઃ પ્રાપ્ત કરવો

જો તમે વર્ષોથી આ ૩ C સાથે જીવ્યા છો તો માત્ર તમારી જાતને આત્મવિશ્વાસુ બનો કહેવું પૂરતું નથી એમ સમજાવતાં નેહા મોદી કહે છે, ‘પોતાના પર વિશ્વાસ કરવાના નાના અનુભવો દ્વારા આત્મવિશ્વાસ પુનઃ નિર્માણ થાય છે એટલે તમે સ્વતંત્ર રીતે નાના નિર્ણયો લેવાની પ્રૅક્ટિસ કરો. બીજા કોઈની મંજૂરી લીધા વિના ભોજન, કપડાં, પ્રવૃત્તિ કે પ્લાન પસંદ કરવાથી શરૂઆત કરી શકાય. કોઈ બીજાના પ્રતિસાદને તમારા ખુદના વ્યક્તિત્વથી અલગ કરો. એક ભૂલનો અર્થ ‘મેં એક ભૂલ કરી’ થાય છે, ‘હું નિષ્ફળ છું’ એવો થતો નથી. તમારી અંદરથી આવતી ટીકાઓ પર ધ્યાન આપો અને સમજવાની કોશિશ કરો કે શું આ ખરેખર મારો અવાજ છે કે આ એવું કંઈક છે જે મેં વારંવાર બીજા પાસેથી સાંભળ્યું છે? જવાબ મળ્યા પછી આદરપૂર્વક તમારી બાઉન્ડરીઝ નક્કી કરો. ખુદને પ્રેમ કરવાનો અર્થ એ નથી કે તમે જે કરો છો એ બધું સંપૂર્ણ છે. એનો અર્થ એ છે કે તમે ભૂલો કરો ત્યારે પણ આદર મેળવવાને પાત્ર છો.’

લોકો આવું વર્તન શા માટે કરે છે?

નિયંત્રણ અથવા ટીકા કરતી વ્યક્તિ જરૂરી નથી કે ખરાબ વ્યક્તિ હોય. ક્યારેક આ વર્તન ચિંતા, ડર, અસુરક્ષા, પર્ફેક્શનિઝમ, કૌટુંબિક પૅટર્ન, અનિશ્ચિતતા સહન કરવાની અસમર્થતા અથવા એવી માન્યતામાંથી આવે છે કે એ ટીકા લોકોને પ્રોત્સાહિત કરે છે. આ વાત કરતાં નેહા મોદી કહે છે, ‘કેટલાક લોકો પોતે અતિશય નિયંત્રણ અને સુધારા વચ્ચે મોટા થયા હોય છે. તેઓ શીખ્યા હશે કે પ્રેમનો અર્થ કોઈને શું કરવું એ કહીને એનું રક્ષણ કરવું છે. અન્ય લોકો કોઈને ખોઈ બેસવાનો ડર ધરાવતા હોઈ શકે છે અને તેથી સંબંધો પર નિયંત્રણ રાખવાનો પ્રયાસ કરે છે, પરંતુ કારણ સમજવાનો અર્થ વર્તનને ક્ષમ્ય ગણવું એવો નથી. ઇરાદો અને અસર એ બે અલગ બાબતો છે. કોઈનો ઇરાદો કાળજી રાખવાનો હોઈ શકે છે; પરંતુ જો તેમના વારંવારના વર્તનથી બીજી વ્યક્તિ પોતાને અસમર્થ, અપર્યાપ્ત કે શક્તિહીન અનુભવે તો એની અસર પર ધ્યાન આપવાની જરૂર છે.’
સ્વસ્થ સંબંધોમાં આપણે સતત આપણી યોગ્યતા સાબિત કરવાની જરૂર નથી હોતી. કાળજીથી વ્યક્તિએ સપોર્ટતા અનુભવવી જોઈએ, નિયંત્રિતતા નહીં. સુધારાથી વ્યક્તિનો વિકાસ થવો જોઈએ, તે સંકોચાવી ન જોઈએ. પ્રતિસાદથી વર્તનને માર્ગદર્શન મળવું જોઈએ, વ્યક્તિત્વ પર હુમલો થવો જોઈએ નહીં. ભલે તમે માતાપિતા હો, ભાગીદાર હો, મિત્ર હો, સહકર્મી હો કે પછી પોતાની સાથે સ્વસ્થ સંબંધ બાંધવા માગતી વ્યક્તિ હો. એ યાદ રાખો કે આદર વિનાનો પ્રેમ નિયંત્રણ બની શકે છે, મર્યાદા વિનાની કાળજી દખલગીરી બની શકે છે, કરુણા વિનાનો સુધારો ટીકા બની શકે છે. જ્યારે આ ૩ C કાળજીના બહાના હેઠળ સંબંધમાં વારંવાર પ્રવેશ કરે છે ત્યારે તેઓ ચોથા C એટલે કે આત્મવિશ્વાસને ધીમે-ધીમે તોડી શકે છે.

કૅર કે કાળજીની આડમાં છુપાયેલા ત્રણ પ્રકારના ‘C’

કન્ટ્રોલિંગ એટલે કે નિયંત્રણ : બીજી વ્યક્તિએ શું પહેરવું જોઈએ, કોને મળવું 
જોઈએ, પૈસા કેવી રીતે ખર્ચવા જોઈએ, કઈ કારકિર્દી પસંદ 
કરવી જોઈએ, બાળકોનો ઉછેર કેવી રીતે કરવો જોઈએ અથવા તેમને કેવું લાગવું જોઈએ એનો નિર્ણય વ્યક્તિ પોતાના હાથમાં લેવા ઇચ્છે એ છે કાળજીના નામે નિયંત્રણ. આ અવસ્થા એકદમ સૂક્ષ્મ હોઈ શકે છે. ‘હું તો બસ તમને સાચો નિર્ણય લેવામાં 
મદદ કરી રહ્યો/રહી છું’ એ 
વારંવાર એવો સંદેશ આપી શકે 
છે કે ‘તમે મારા વગર સારા નિર્ણયો લઈ શકતા નથી.’ આનું સૌથી મોટું નુકસાન એ છે કે 
સમય જતાં જે વ્યક્તિ પર નિયંત્રણ રાખવામાં આવે છે તે પોતાના નિર્ણય પર વિશ્વાસ કરવાનું જ બંધ કરી દે છે.
 કરેક્ટિંગ એટલે કે સુધારવું : 
ભૂલો સુધારવી એ હંમેશાં હાનિકારક નથી હોતી. ઊલટું 
ઘણી જગ્યાએ એ સ્વસ્થ સંબંધોનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ છે. સમસ્યા ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે દરેક વાતચીત કોઈ વ્યક્તિ શું ખોટું 
કરી રહી છે એ દર્શાવવાની તક બની જાય છે. અહીં સમજવાનું 
એ છે કે ‘તમે એ પરિસ્થિતિને અલગ રીતે સંભાળી શક્યા હોત’ એ ‘તમે હંમેશાં બધું ખરાબ જ 
કરો છો’ એના કરતાં ખૂબ અલગ છે. સતત સુધારા કરવાથી વ્યક્તિને એવું લાગી શકે છે કે તેમનામાં જ કોઈ મૂળભૂત ખામી છે, નહીં કે તે માત્ર એક એવી બાબત છે જે તેઓ શીખી કે સુધારી શકે છે.
 ક્રિટિસિઝમ એટલે કે ટીકા : 
ટીકા વર્તનને સંબોધવાને બદલે વ્યક્તિ પર હુમલો કરે છે. ‘તમે એક ભૂલ કરી’ એ એક ક્રિયાને દર્શાવે છે. ‘તમે નકામા છો’ એ વ્યક્તિના વ્યક્તિત્વ પર હુમલો 
કરે છે. વારંવાર થતી ટીકા એ અંદરનો અવાજ બની શકે છે. આખરે આવી વ્યક્તિને એક 
સમય પછી તેમની ટીકા કરવા 
માટે બીજા કોઈની જરૂર પડતી નથી, કારણ કે તેઓ પોતે જ પોતાની ટીકા કરવા લાગે છે. બાહ્ય ટીકા એ આંતરિક સ્વ-ટીકા બની જાય છે.

કરવું શું?

નેહા મોદીના જણાવ્યા અનુસાર તમે કાળજીના નામે કન્ટ્રોલ તો નથી કરતાને એ ચકાસવા માટે આટલું કરો. 
‘હું આ તમને એટલા માટે કહી રહ્યો છું, કારણ કે મને પરવા છે’ એવું કહેતાં પહેલાં થોભો અને ખુદને પૂછો કે ‘હું સામેવાળી વ્યક્તિની મદદ કરવા ઇચ્છું છું કે હું પરિણામ પર નિયંત્રણ રાખવાનો પ્રયાસ કરી રહી છું?’
‘તારે એ નોકરી છોડી દેવી જોઈએ, તને ખબર નથી કે તારા માટે શું સારું છે’ એવું કહેવાને બદલે ‘શું તું જાણવા માગે છે કે હું શું વિચારું છું? આખરે નિર્ણય તારો છે.’
‘તું હંમેશાં આટલો/આટલી ભાવુક કેમ થઈ જાય છે?’ એવું કહેવાને બદલે ‘હું જોઈ શકું છું કે આનાથી તને અસર થઈ છે. શું તું ઇચ્છે છે કે હું તને સાંભળું કે ઉકેલ શોધવામાં મદદ કરું?’
‘તું ક્યારેય કંઈ સરખું નથી કરતો/કરતી’ એવું કહેવાને બદલે ‘આ ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં કામ ન થયું, ચાલો જોઈએ કે હવે પછી શું અલગ કરી શકાય.’