=> બે પૈડાં પર સવાર થઈને દુનિયા બદલનારી સવારી
=> સાયકલનો અનોખો ઇતિહાસ, વર્તમાન અને સ્વાસ્થ્યપ્રદ ભવિષ્ય
=> ભારતની પરંપરાગત જૂની વિન્ટેજ સાયકલ (એટલાસ/હીરો મોડેલ)
=> દુનિયાની સૌપ્રથમ સાયકલ (1817) કાર્લ વોન ડ્રાઇસ – ‘લોફમશીન’

લિ. અરૂણ નિર્મળ
મીડિયા અગ્રણી રાજકોટ જિલ્લા ભાજપ
9824416639
Email: aanirmal28@gmail.com

માનવ સંસ્કૃતિના વિકાસમાં પરિવહનના સાધનોએ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. બળદગાડાથી લઈને આધુનિક વિમાન સુધીની સફરમાં એક એવું વાહન છે, જે આજે પણ પોતાની સરળતા, ઉપયોગિતા અને પર્યાવરણમૈત્રી ગુણધર્મોને કારણે વિશ્વભરમાં લોકપ્રિય છે. સાયકલ બે પૈડાં પર ચાલતું આ સાદું વાહન માત્ર એક પરિવહનનું સાધન જ નથી, પરંતુ સ્વાસ્થ્ય, પર્યાવરણ અને આર્થિક બચતનું પ્રતિક પણ છે. દર વર્ષે ૩ જૂનના રોજ સમગ્ર વિશ્વમાં "વિશ્વ સાયકલ દિવસ" ઉજવવામાં આવે છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘ (UN) દ્વારા આ દિવસની ઉજવણીનો હેતુ સાયકલના મહત્ત્વ વિશે લોકોમાં જાગૃતિ લાવવાનો અને ટકાઉ વિકાસ માટે તેના યોગદાનને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.

સાયકલની શોધ : એક અનોખી શરૂઆત
સાયકલનો ઇતિહાસ લગભગ બે સદી જૂનો છે. વર્ષ ૧૮૧૭માં જર્મનીના શોધક બેરોન કાર્લ વોન ડ્રાઇસે સૌપ્રથમ બે પૈડાંવાળું વાહન બનાવ્યું હતું, આ વાહનને "લોફમશીન" અથવા "ડેન્ડી હોર્સ" તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું. રસપ્રદ વાત એ છે કે તેમાં પેડલ, ચેઇન કે બ્રેક જેવી કોઈ સુવિધા નહોતી. વાહન ચલાવનાર વ્યક્તિએ પોતાના પગ વડે જમીન પર ધક્કો મારીને તેને આગળ ધપાવવું પડતું હતું. ૧૨ જૂન, ૧૮૧૭ના રોજ કાર્લ વોન ડ્રાઇસે જર્મનીના મેનહાઇમ શહેરમાં આશરે ૭.૫ કિલોમીટરનું અંતર કાપીને આ વાહનનું સફળ પ્રદર્શન કર્યું હતું.

સમય સાથે બદલાવ:
વર્ષ ૧૮૬૦ની આસપાસ ફ્રાન્સના પિયર મિચોક્સ અને તેમના પુત્રએ સાયકલના આગળના વ્હીલમાં પેડલ ઉમેર્યા. લોખંડ અને લાકડાની બનેલી આ સાયકલ રસ્તા પર બહુ ધ્રુજારી આપતી હોવાથી લોકો તેને 'બોનશેકર' (હાડકાં હલાવી નાખનાર) કહેતા હતા. આખરે, વર્ષ ૧૮૮૫માં જોન કેમ્પ સ્ટારલીએ આજના જેવી સરખી સાઈઝના બે વ્હીલ અને ચેઈન વાળી 'સેફ્ટી બાયસિકલ' બનાવી, જે સાયકલના ઇતિહાસમાં ક્રાંતિ સમાન સાબિત થઈ.

સાયકલનો સુવર્ણ યુગ
એક સમય એવો હતો જ્યારે સાયકલ માત્ર વાહન નહોતી, પરંતુ પ્રતિષ્ઠાનું પ્રતીક હતી. ખાસ કરીને ૧૯૫૦થી ૧૯૯૦ના દાયકામાં ભારતમાં સાયકલ દરેક મધ્યમવર્ગીય પરિવારની ઓળખ હતી. ઘરમાં સાયકલ હોવી એ ગૌરવની વાત ગણાતી. અનેક સ્થળોએ લગ્ન પ્રસંગે ભેટ તરીકે સાયકલ આપવામાં આવતી હતી. જૂના સમયમાં કેટલીક નગરપાલિકાઓ દ્વારા સાયકલ માટે લાયસન્સ આપવામાં આવતું અને તેની પાછળ નંબર પ્લેટ લગાવવી ફરજિયાત હતી. પોસ્ટમેન, દૂધવાળા, શાકભાજી વેચનાર, કામદારો અને વિદ્યાર્થીઓ માટે સાયકલ જીવનનો અભિન્ન ભાગ હતી. ગામડાંથી શહેર સુધી સાયકલ જ લોકોની રોજિંદી મુસાફરીનું મુખ્ય સાધન હતી.

આધુનિક યુગમાં સાયકલનો વધતો ક્રેઝ
મોટરસાયકલ અને કારના વધતા ઉપયોગને કારણે સાયકલનો દૈનિક ઉપયોગ થોડો ઘટ્યો છે, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ફરી એકવાર લોકો સાયકલ તરફ આકર્ષાઈ રહ્યા છે. ફિટનેસ, સ્વાસ્થ્ય અને પર્યાવરણ પ્રત્યે વધતી જાગૃતિને કારણે યુવાનો અને વરિષ્ઠ નાગરિકો બંનેમાં સાયકલિંગનો શોખ વધી રહ્યો છે. નેધરલેન્ડ અને ડેનમાર્ક જેવા દેશોમાં આજે પણ લાખો લોકો ઓફિસ, શાળા અને બજારમાં જવા માટે સાયકલનો ઉપયોગ કરે છે. નેધરલેન્ડની રાજધાની એમ્સ્ટરડેમમાં તો લોકો કરતાં સાયકલોની સંખ્યા વધુ હોવાનું કહેવાય છે. ભારતમાં પણ અનેક શહેરોમાં સાયકલિંગ ક્લબ્સ, મેરેથોન અને ફિટનેસ રાઇડ્સનું આયોજન થવા લાગ્યું છે.

પર્યાવરણ બચાવવાનો સરળ ઉપાય
આજના સમયમાં પ્રદૂષણ અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ સમગ્ર વિશ્વ માટે પડકારરૂપ બન્યા છે. આવા સમયે સાયકલ પર્યાવરણ માટે આશીર્વાદ સમાન છે. સાયકલ કોઈપણ પ્રકારનું ઇંધણ વાપરતી નથી અને કાર્બન ઉત્સર્જન કરતી નથી, પરિણામે હવા શુદ્ધ રહે છે અને પ્રકૃતિનું સંતુલન જળવાઈ રહે છે. જો લોકો ટૂંકી અંતરની મુસાફરી માટે સાયકલનો ઉપયોગ વધારે તો ટ્રાફિકની સમસ્યા, ઇંધણનો ખર્ચ અને પ્રદૂષણ ત્રણેયમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થઈ શકે છે.

આર્થિક રીતે પણ ફાયદાકારક
પેટ્રોલ અને ડીઝલના સતત વધી રહેલા ભાવોની વચ્ચે સાયકલ સૌથી સસ્તું અને સરળ વાહન છે. તેમાં ઇંધણ ખર્ચ નથી, જાળવણી ખર્ચ પણ ખૂબ ઓછો છે અને લાંબા સમય સુધી ઉપયોગી રહે છે. તેથી સામાન્ય માણસ માટે સાયકલ આજે પણ એક શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ છે.

વિશ્વ સાયકલ દિવસનો સંદેશ
વિશ્વ સાયકલ દિવસ માત્ર ઉજવણીનો દિવસ નથી, પરંતુ સ્વસ્થ જીવનશૈલી અને સ્વચ્છ પર્યાવરણ તરફ એક પગલું ભરવાનો અવસર છે. આપણે સૌએ નજીકના અંતરના કામો માટે સાયકલનો ઉપયોગ કરવાની ટેવ વિકસાવવી જોઈએ. સાયકલનો દરેક ફેરવાયેલો પેડલ આપણને સ્વાસ્થ્ય, બચત અને પર્યાવરણ સંરક્ષણ તરફ આગળ ધપાવે છે. ચાલો, આ વિશ્વ સાયકલ દિવસ નિમિત્તે સંકલ્પ કરીએ કે આપણે આપણા જીવનમાં સાયકલને ફરીથી સ્થાન આપીશું અને સ્વસ્થ ભારત તથા હરિયાળું વિશ્વ નિર્માણમાં પોતાનું યોગદાન આપીશું.