સિટી ન્યુઝ @ જોધપુર : આજના આધુનિક યુગમાં જ્યાં હાઈ-ટેક રેફ્રિજરેટર્સનો જમાનો છે, ત્યાં રાજસ્થાનના છેવાડાના ગામડાઓમાં આજે પણ 100 વર્ષ જૂની ટેકનિકથી બનેલા 'દેશી ફ્રિજ'નો ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે આ ફ્રિજ કોઈપણ પ્રકારની વિજળી, ગેસ કે મોંઘા બિલ વગર કામ કરે છે. ઉનાળામાં જ્યારે રાજસ્થાનનું તાપમાન 45 થી 50 ડિગ્રી સુધી પહોંચી જાય છે, ત્યારે પણ આ દેશી ફ્રિજની અંદરનું તાપમાન ઘણું ઓછું રહે છે, જે ખોરાક, દૂધ, દહીં અને ફળોને અનેક દિવસો સુધી તાજા અને ઠંડા રાખવામાં સક્ષમ છે.

આ દેશી ફ્રિજની બનાવટમાં માત્ર કુદરતી સંસાધનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. માટી, ગોબર અને 'ખીપરા ઘાસ'ના મિશ્રણથી આ ફ્રિજ તૈયાર કરવામાં આવે છે. રાજસ્થાનની મહિલાઓ પેઢી દર પેઢી આ પરંપરાગત ટેકનિક શીખી રહી છે. જોધપુર, બીકાનેર, જેસલમેર અને બાડમેર જેવા રણવિસ્તારોમાં આજે પણ હજારો પરિવારો આ સિસ્ટમ પર નિર્ભર છે. આ ટેકનિક સંપૂર્ણપણે વિજ્ઞાનના સિદ્ધાંતો પર આધારિત છે, જેની પ્રશંસા હવે વૈશ્વિક સ્તરે થઈ રહી છે.

આ ફ્રિજ કેવી રીતે કામ કરે છે તે સમજવા જેવું છે. તેની મુખ્ય કાર્યપદ્ધતિ 'બાષ્પીભવન દ્વારા ઠંડક' (Evaporative Cooling) પર આધારિત છે. માટીની દિવાલો છિદ્રયુક્ત (Porous) હોય છે. જ્યારે આ દિવાલો પર પાણી નાખવામાં આવે છે, ત્યારે માટી તે પાણીને શોષી લે છે અને ધીમે-ધીમે તેનું બાષ્પીભવન થાય છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન ગરમી શોષાઈ જાય છે અને ફ્રિજની અંદર ઠંડક પ્રસરે છે. ઉપર લગાવેલું ઘાસ ઇન્સ્યુલેશનનું કામ કરે છે, જ્યારે ગોબરની પાતળી પરત દિવાલોને મજબૂત અને જીવાતમુક્ત રાખે છે.

સોશિયલ મીડિયા પર આ દેશી ફ્રિજનો વીડિયો વાયરલ થયા બાદ પર્યાવરણવિદો અને વિજ્ઞાનીઓએ તેને સસ્ટેનેબલ લિવિંગના ઉત્તમ મોડલ તરીકે સ્વીકાર્યું છે. આફ્રિકા અને મધ્ય પૂર્વના દેશોમાં પણ હવે આવી ટેકનિક અપનાવવામાં આવી રહી છે. આ વધતી લોકપ્રિયતાને જોઈને ઘણી કંપનીઓ હવે આધુનિક ડિઝાઇનમાં માટીના રેફ્રિજરેટર બનાવી રહી છે, જે બજારમાં ઉપલબ્ધ છે. આ ટેકનિક સાબિત કરે છે કે જૂની પરંપરાઓમાં છુપાયેલું વિજ્ઞાન આજે પણ એટલું જ પ્રસ્તુત છે.

નિષ્ણાતોના મતે, ગ્લોબલ વોર્મિંગના સમયમાં જ્યારે વિજળીનો વપરાશ ઘટાડવો અનિવાર્ય છે, ત્યારે રાજસ્થાનનું આ 'દેશી ફ્રિજ' એક ક્રાંતિકારી વિકલ્પ સાબિત થઈ શકે તેમ છે. કોઈપણ ખર્ચ વગર અને પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડ્યા વગર કાર્યરત આ સિસ્ટમ આજના એન્જિનિયરો માટે પણ સંશોધનનો વિષય બની છે. રાજસ્થાનના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાંથી ઉદભવેલી આ કળા આજે સમગ્ર વિશ્વને પર્યાવરણની જાળવણી અને ઊર્જા બચતનો નવો રાહ ચીંધી રહી છે.